Thymele Logo
Search

έντεχνο άσμα [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 14
Videos Icon 2
[1]

Ορισμός

Eίδος μουσικής σύνθεσης για φωνή/φωνές και ενόργανη συνοδεία, συνήθως για μία φωνή με συνοδεία πιάνου, το οποίο συνδυάζει έντεχνες συνθετικές πρακτικές και την υψηλής ποιητικής αξίας στιχουργία, διαμορφωμένo με τρόπο που να ακολουθεί τους εκάστοτε κανόνες της έντεχνης μουσικής θεωρίας και σύνθεσης, και συνήθως προοριζόμενο για συναυλιακή παρουσίαση (σε αντιδιαστολή με τον επιτελεστικό ή/και ψυχαγωγικό ρόλο του παραδοσιακού ή του δημοφιλούς/λαϊκού τραγουδιού).

Ανάπτυξη

Μορφές του έντεχνου άσματος είναι η στροφική, η στροφική με παραλλαγές και η διασυντεθειμένη [through composed form].


Αναφορικά με το δυτικοευρωπαϊκό έντεχνο άσμα, προδρομικές μορφές του δύνανται να αναζητηθούν στα άσματα των τροβαδούρων [trobadours] και τρουβέρων [trouvères], ερωτοτραγουδιστώv [Minnesänger], αρχιτραγουδιστών [Meistersinger] καθώς και των μαδριγαλιστών. Προδρομικά δείγματα του είδους εμφανίζονται με την εδραίωση της μονωδίας στον όψιμο 16ο και πρώιμο 17ο αιώνα, στην Ιταλία, τη Γερμανία, την Αγγλία και τη Γαλλία.


Κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα το έντεχνο άσμα αποκτά τα χαρακτηριστικά που το διακρίνουν ως είδος: σύνθεση κυρίως για μία φωνή με τη συνοδεία πληκτροφόρου οργάνου. Εμφανής είναι η επιρροή της όπερας και του ζίνγκσπιλ [Singspiel], ενώ έμφαση προσδίδεται στη μελωδία με απλή συνοδεία (Πρώτη Σχολή Τραγουδιού του Βερολίνου [Erste Berliner Liederschule]), στη φυσικότητα που συνδέεται με το λαϊκό τραγούδι ([Δεύτερη Σχολή Τραγουδιού του Βερολίνου [Zweite Berliner Liederschule]) και στη δομική οργάνωση του πιανιστικού μέρους (Κλασική Σχολή της Βιέννης). Στη Γαλλία το έντεχνο άσμα αντιπροσωπεύεται από τo σανσόν [chanson], την καντατίλλη [cantatille] και τη ρομάντζα [romance], ενώ στην Αγγλία από την μπαλάντα [ballad].


Τον 19o αιώνα στις γερμανόφωνες χώρες καθιερώνεται ο όρος Kunstlied [γερμανικό έντεχνο τραγούδι] με εκπροσώπους τους Franz Schubert [Φραντς Σούμπερτ], Robert Schumann [Ρόμπερτ Σούμαν], Johannes Brahms [Γιοχάνες Μπραμς] και Hugo Wolf [Χούγκο Βολφ]. Το Kunstlied άσκησε ισχυρή επίδραση στη μουσική δημιουργία της Βοημίας και της Σκανδιναβίας. Στη Γαλλία καλλιεργήθηκε η γαλλική μελοντί [mélodie] ως αντίβαρο του Kunstlied, και άσκησε επιδράσεις στη Ρωσία (σε συνθέτες όπως ο Μοντέστ Πετρόβιτς Μουσόργκσκι [Modest Petrovich Mussorgsky] και ο Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκι [Pyotr Ilyich Tchaikovsky]). Στην Ιταλία καλλιεργήθηκε το έντεχνο άσμα επηρεασμένο από την όπερα. Στις αρχές του 20ού αιώνα, στις γερμανόφωνες χώρες, το έντεχνο άσμα αποτελεί πεδίο πειραματισμών (Δεύτερη Σχολή της Βιέννης), μέσο αντίδρασης στον όψιμο ρομαντισμό και εξπρεσιονισμό, ενώ καθιερώνεται και το έντεχνο άσμα με συνοδεία ορχήστρας. Αντιστοίχως το έντεχνο άσμα στη Ρωσία, την Ουγγαρία, την Ισπανία και τις Η.Π.Α. εξελίσσεται με νέες τεχνικές και ανανεώνεται δυναμικά.


Το έντεχνο άσμα για φωνή και συνοδεία πιάνου εμφανίζεται στον κυρίως ελλάδικό χώρο στις αρχές του 19ου αιώνα καλλιεργούμενο από Έλληνες συνθέτες που άμεσα ή έμμεσα συνδέονταν με μουσικά κέντρα της Ευρώπης. Παρουσιάζεται σε ιδιωτικές μουσικές εκδηλώσεις αστών που διέθεταν στις οικίες τους πιάνο ή άλλα μουσικά όργανα, καθώς και στο πλαίσιο μουσικών ή συναυλιακών σωματείων. Στα Επτάνησα, ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα, το έντεχνο άσμα αναπτύσσεται στο πλαίσιο της συνεχούς διαπολιτισμικής επαφής τους με τον ευρωπαϊκό χώρο, ιδιαιτέρως εκείνον της Ιταλίας, χωρίς να λείπουν οι γερμανικές και οι γαλλικές αναφορές. Τα έντεχνα άσματα Επτανήσιων συνθετών, αρχικά σε ιταλική και τουλάχιστον από το 1820 και σε ελληνική δημοτική ποίηση, χαρακτηρίζονται από την ώσμωση στοιχείων από την όπερα και τη λαϊκή και παραδοσιακή μουσική παρακαταθήκη (Νικόλαος Χαλικιόπουλος Μάντζαρος [Nikolaos Chalikiopoulos Mantzaros], Σπυρίδων Ξύνδας, Παύλος Καρρέρ [Pavlos Carrer], Ναπολέων Λαμπελέτ [Napoleon Labelet], Γεώργιος Λαμπελέτ, Διουνύσιος Λαυράγκας [Dionysios Lavragkas] κ.ά.). Στις αρχές του 20ού αιώνα και οι εκπρόσωποι της λεγόμενης «Εθνικής Μουσικής Σχολής» προσέδωσαν έμφαση στην καλλιέργεια του έντεχνου άσματος, μελοποιώντας ποίηση σε δημοτική γλώσσα και ενσωματώνοντας στοιχεία της δημοτικής και βυζαντινής μουσικής παράδοσης. Επίσης έντεχνα άσματα συνέθεσαν Έλληνες συνθέτες συνδεδεμένοι με τον μεσοπολεμικό εξπρεσιονισμό (όπως ο Δημήτρης Μητρόπουλος [Dimitri Mitropoulos]) ή με τη νεοελληνική μουσική πρωτοπορία μετά το 1950. Οι Μάνος Χατζιδάκις [Manos Hatzidakis] και Μίκης Θεοδωράκης [Mikis Theodorakis], έκαστος με το δικό του ιδιαίτερο ύφος, μελοποίησαν ποίηση κυρίως εκπροσώπων της Γενιάς του Τριάντα ενσωματώνοντας στις έντεχνες πρακτικές έτι εντονότερα στοιχεία παραδοσιακής, αστικολαϊκής και βυζαντινής μουσικής δημιουργίας και διαμορφώνοντας το λεγόμενο έντεχνο-λαϊκό τραγούδι.

Αγγλικά
art song
Γαλλικά
chanson, la / mélodie, la
Γερμανικά
Kunstlied, das / Lied, das
Ιταλικά
canzone d'arte, la

Συνώνυμα

έντεχνο τραγούδι, Lied

Πεδίο εφαρμογής

• Μουσική / μουσικό θέατρο

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

[Pavlos] Carrer in particular was one of the first Greek opera composers to systematically engage in the creation of art songs. He composed numerous romances (mainly for soprano, performed by his wife Isavella Iatrà, who was a professional singer), heroic songs with patriotic content and folkloric colouring (in the spirit of klephtic ballads), opera paraphrases, and various dances, sometimes adopting European and sometimes Greek rhythms and styles.


«Ο [Παύλος] Καρρέρ, συγκεκριμένα, ήταν από τους πρώτους Έλληνες συνθέτες όπερας που ασχολήθηκαν συστηματικά με τη δημιουργία έντεχνων ασμάτων. Συνέθεσε πολυάριθμες ρομάντσες (κυρίως για υψίφωνο, τις οποίες ερμήνευε η σύζυγός του Ισαβέλλα Ιατρά, επαγγελματίας λυρική τραγουδίστρια), ηρωικά τραγούδια με πατριωτικό περιεχόμενο και δημώδη χροιά (στο πνεύμα των κλέφτικων τραγουδιών), παραφράσεις όπερας και διάφορους χορούς, υιοθετώντας άλλοτε ευρωπαϊκούς και άλλοτε ελληνικούς ρυθμούς και τεχνοτροπίες.»

Xepapadakou, A. (2022). Popular Song in Nineteenth-century Greece. In D.B. Scott (Ed.), Popular Song in the Nineteenth Century (pp. 297-316). Turnhout: Brepols.

Quote Icon

The voyeuristic violence forced by the spectator is reflected in Romeo Castellucci’s creation of "Schwanengesang" (Swansong), staged in the summer 2013 at the Festival d’Avignon. In an empty stage, the soprano Kerstin Avemo stands alone, interpreting the Lieder of Schubert, accompanied by the pianist Alain Franco, sitting slightly lower. The audience is on standby, when after some time the actress Valérie Dréville appears on stage, kneeling with her back to the audience. She repeats emphatically part of the lyrics and performs some stylized movements, fulfilling her duty as a dramatic artist. Suddenly she interrupts the “performance” when she realizes the presence of spectators. She turns and addresses them in a hushed and horrified voice: “What’s happening?”, “Is anyone here?”, “Who’s there?”, “What are you doing here?” Later in a crescendo of screaming she accuses the voyeuristic attitude of the audience by repeating the phrases: “What are you looking at? You are looking at what? What are you looking at?”, insulting and mocking the spectators. The actress-martyr reacts to the violence of the gaze with the violence of the words. In vain... for she will then succumb to our voracious gaze and to the pleasure of viewing, returning again to the humble safety of her role: “Please forgive me, I am only an actress”.


Η ηδονοβλεπτική βία που επιβάλλεται στους θεατές αντικατοπτρίζεται στη δημιουργία του Romeo Castellucci, "Schwanengesang" [Κύκνειον Άσμα], που παρουσιάστηκε το καλοκαίρι του 2013 στο Φεστιβάλ της Αβινιόν. Σε μια άδεια σκηνή, η υψίφωνος Kerstin Avemo στέκεται μόνη της, ερμηνεύοντας τα έντεχνα άσματα [Lieder] του Schubert, συνοδευόμενη από τον πιανίστα Alain Franco, ο οποίος κάθεται ελαφρώς χαμηλότερα. Το κοινό βρίσκεται σε κατάσταση αναμονής, ώσπου, μετά από λίγη ώρα, εμφανίζεται στη σκηνή η ηθοποιός Valérie Dréville, γονατιστή με την πλάτη στραμμένη προς το κοινό. Επαναλαμβάνει με έμφαση μέρος των στίχων και εκτελεί κάποιες στιλιζαρισμένες κινήσεις, εκπληρώνοντας το καθήκον της ως δραματική καλλιτέχνις. Ξαφνικά διακόπτει την “παράσταση” όταν αντιλαμβάνεται την παρουσία των θεατών. Στρέφεται και τους απευθύνεται με χαμηλή και τρομοκρατημένη φωνή: «Τι συμβαίνει;», «Είναι κανείς εδώ;», «Ποιος είναι εκεί;», «Τι κάνετε εδώ;». Αργότερα, σε ένα κρεσέντο κραυγών, κατηγορεί την ηδονοβλεπτική στάση του κοινού, επαναλαμβάνοντας τις φράσεις: «Τι κοιτάτε; Κοιτάτε τι; Τι κοιτάτε;», προσβάλλοντας και περιγελώντας τους θεατές. Η ηθοποιός-μάρτυρας αντιδρά στην βία του βλέμματος με τη βία των λέξεων. Μάταια… καθώς τελικά υποκύπτει στη λαίμαργη ματιά μας και την ηδονή της θέασης, επιστρέφοντας και πάλι στην ταπεινή ασφάλεια του ρόλου της: «Σας παρακαλώ, συγχωρέστε με, είμαι απλώς μία ηθοποιός».

Όταν τα κλασικά Lieder μετατρέπονται σε δραματουργικό υλικό για το σύγχρονο θέατρο.

Papalexiou, Ε. (2015). The Dramaturgies of the Gaze: Strategies of Vision and Optical Revelations in the Theatre of Romeo Castellucci and the Socìetas Raffaello Sanzio, in: G. Rodosthenous (ed.), Theatre as Voyeurism. The Pleasures of Watching, pp. 50-68, London: Palgrave-Macmillan.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Σπ. Ξύνδας, «Νάνι-νάνι». Μαρίνα Βουλογιάννη (φωνή), Νέλλη Σεμιτέκολο (πιάνο)

Richard Strauss [Ρίχαρντ Στράους] Vier letzte Lieder [Τέσσερα τελευταία άσματα]. Margaret Price (φωνή), Wolfgang Sawallisch…

Luciano Berio [Λουτσάνο Μπέριο] Sequenza III. Cathy Berberian [Κάθι Μπερμπέριαν] (φωνή)

Franz Schubert "Gretchen am Spinnrade" [Η Μαργαρίτα στο ροδάνι] Op. 2 D118. Σκηνή 15 από…

Giuseppe Verdi [Τζουζέππε Βέρντι] Seste Romanze II (1845) 1. “Il tramonto“. Margaret Price [Μάργκαρετ Πράις]

Claude Debussy [Κλωντ Ντεμπυσσύ] Nuit d'étoiles (χρονολογία σύνθεσης 1880). Sabine Devieilhe [Σαμπίν Ντεβιέλ] (φωνή), Alexandre…

Francis Poulenc [Φρανσίς Πουλένκ] "Métamorphoses" [Μεταμορφώσεις]. Catherine Dubosc [Κατρίν Ντιμπόσκ] (φωνή), Pascal Rogé [Πασκάλ Ροζέ]

Ιγκόρ Στραβίνσκι [Igor Stravinsky] 3 Histoires pour enfants 3. “Chanson de l'ours“. Jean Giraudeau [Ζαν…

John Dowland [Τζων Ντάουλαντ] First Booke of Songes (1597) 2. “Who ever thinks or hopes…

Ludwig van Beethoven [Λούντβιχ βαν Μπετόβεν] An die ferne Geliebte. Fritz Wunderlich [Φριτς Βούντερλιχ] (φωνή),

Giulio Caccini [Τζούλιο Κατσίνι], Le Nuove Musiche (1601). Roberto Balconi [Ρομπέρτο Μπαλκόνι] (φωνή), Fantazyas

Απόσπασμα από την εμβληματική παράσταση χοροθεάτρου May B (1981), μία δημιουργία της Maguy Marin [Μαγκύ…

«Μουσική και Λόγος!», 24.10.2024, Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη. Συναυλία με έργα Ελλήνων συνθετών για…

Heinrich Schütz [Χάινριχ Σουτς] “Herr, nun lässet du deine Diener“. Simon Birchall [Σάιμον Μπίρκαλ] (φωνή),

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Franz Schubert: το έντεχνο άσμα "Gretchen am Spinnrade" [Η Μαργαρίτα στο ροδάνι] (Opus 2), αντλεί…

Το ποίημα «Το Φίλημα» του Γεωργίου Ζαλοκώστα, γνωστό και ως «Μια βοσκοπούλα αγάπησα», έτυχε…

βασική

Chew, G., Mathiesen, T., Payne, T., & Fallows, D. (2001). Song. Grove Music Online. Retrieved 2 Jan. 2025, from www.oxfordmusiconline.com...

Meister. B. (1980). An Introduction to the Art Song. New York: Taplinger Publishing Company.

Michels, U. (1994). Άτλας της Μουσικής. Από τους προϊστορικούς χρόνους έως την Αναγέννηση (ΙΕΜΑ Μετ. και μουσικολογική Επιμ.). Αθήνα: Φίλιππος Νάκας.

Varcoe, S. (2000), European Art Song. The Cambridge Companion to Singing. Cambridge: Cambridge University Press. 109-122.

Σακαλλιέρος, Γ. (2023). Όψεις του μουσικού μοντερνισμού στον ελληνικό 20ό αιώνα. Πρόσωπα, ρεύματα, έργα, θεσμοί. Αθήνα: Κάλλιπος / Ανοικτές Πανεπιστημιακές Εκδόσεις.

Φούλιας, Ι. (2021). Στοιχεία μουσικής ανάλυσης: Αρμονικό λεξιλόγιο, γλωσσάριο μουσικών όρων και οδηγίες συγγραφής εργασιών. Αθήνα: Κάλλιπος / Ανοικτές Πανεπιστημιακές Εκδόσεις.

συμπληρωματική

Gheorghiță, N. (Ed.) (2020), 19th-Century Salon Music from the Balkans, Bucharest: Editura Universității Naționale de Muzică București.

Kennedy, M. & Bourne Kennedy, J. (2012). The Oxford Dictionary of Music. sixth edition (Tim Rutherford-Johnson, Επιμ.). Oxford: Oxford University Press.

Machlis, J., & Forney, K. (1996). Η απόλαυση της μουσικής. Εισαγωγή στην τέχνη της διεισδυτικής ακρόασης (Δημήτρης Πυργιώτης, Μετ. και επιμ.). Αθήνα: Fagotto books.

Moore, F. L. & Varchaver, M. (1999). Dictionary of the performing arts. Chicago: Contemporary Books.

Samson, J. (Ed.) (2004). The Cambridge History of Nineteenth-Century Music. Cambridge: Cambridge University Press.

Seaton, D. (1987), The Art Song: a Research and Information Guide. New York: Garland Publishing Co.

Xepapadakou, A. & Charkiolakis, A. (2017). Interspersed with evening entertainment. Music in Greek Salons of the 19th century. Athens: Hellenic Music Centre.

Λιάβας, Λ. (2009). Το ελληνικό τραγούδι από το 1821 έως τη δεκαετία του 1950. Αθήνα: Εμπορική Τράπεζα.

APA

Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. (n.d.). έντεχνο άσμα. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/έντεχνο άσμα

Chicago

"έντεχνο άσμα." Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. Accessed 17 April 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/έντεχνο άσμα.

1741